Oczynszowanie wsi

Na przestrzeni wieków pańszczyzna obciążała polskich chłopów w różnym stopniu. Pracując dla swojego pana chłop musiał w ciągu jednego tygodnia odrobić od 1 do nawet 14 tzw. osobo-dni (man-day).

Przykładowo w 1828 roku sumaryczna pańszczyzna na Pogorzałym wynosiła 1725 dni, z czego:
– pańszczyzna sprzężajna (ciągła) wynosiła 1465 dni
– a pańszczyzna piesza 260 dni
Biorąc pod uwagę, że w 1828 roku było 36 gospodarstw, to na jedno gospodarstwo wychodziło około 48 dni.

Co prawda wsie górnicze (Pogorzałe było wsią górniczą) nie były aż tak mocno obciążone pańszczyzną jak inne wsie. A same dobra szydłowieckie od 1828 roku należały do rządu Królestwa Polskiego, który nie wyzyskiwał skrajnie swoich chłopów jak to bywało nieraz w przypadku wsi należących do rodów szlacheckich.
Niemniej jednak chłopi na Pogorzałym nie raz nie byli w stanie wypełnić nałożonej pańszczyzny. Jak np. w 1837 roku gdy zalegali łącznie aż 158 dni (149 ciągłe i 9 piesze).

Przez lata w Królestwie Polskim próbowano porzucić pańszczyznę na rzecz czynszu. W 1841 roku pojawił się szczegółowy przepis i instrukcje dotyczące „urządzania” wsi. A intensywna akcja czynszowania przypadła na lata 1853-1859.

Urządzenie wsi górniczych dóbr szydłowieckich odbyło się w latach 1857-1860.
Do tego zadania został wyznaczony komisarz Kahl, który skierował propozycję „urządzenia wsi” do 11 wsi górniczych. Tylko 5 z nich odpowiedziało pozytywnie na tę propozycję – w tym m.in. mieszkańcy Pogorzałego.
Ale niestety, pomimo że zrobili to już w 1857 roku to ze względu na brak technicznych możliwości zostało to przełożone dopiero na rok kolejny.

(Poniższy opis pochodzi z książki „Szydłowiec i dobra szydłowiecki w I połowie XIX wieku”. Tutaj został lekko przeformatowany aby był czytelniejszy.)

„I tak w 1858 roku do wsi Pogorzałe przybyli:
– komisarz i zaproszeni przez niego:
– ks. Zakrzewski – proboszcz miejscowej parafii,
– W. Zawistowski – nadleśniczy leśnictwa Szydłowiec,
– W. Wróblewski – p.o. wójta gminy Szydłowiec

oraz zgromadzili się wszyscy włościanie wsi.
Komisarz odczytał, iż we wsi jest:
– 16 osad rolnych,
– 34 półrolnych,
– 12 chałupniczych.

Ogółem więc znajdowały się 62 osady, z których uformowanych zostało łącznie 66 osad, bowiem doszły jeszcze 2 osady dla strzelców, 1 karczemna i 1 kowalska.

Nadto na żądanie włościan, odgrodzi się we właściwym miejscu plac na wodę i kopalnię gliny, służyć mające dla użytku całej wsi.

Następnie komisarz, pisał w sprawozdaniu, że gdy po ukazaniu projektu włościanie nic nie mieli do nadmienienia i uważali, że jest dogodny pod każdym względem, wydałem stosowną informację geometrze Józefowi Drożdżyńskiemu„.

w imieniu wsi podpisali protokół:
– Stanisław Półtorak – sołtys
– Andrzej Pisarek — radny,
– oraz Paweł Łyżwa,
– Szczepan Dąbrowa

– i Kacper Zbroja, który jako jedyny złożył podpis, gdy tymczasem inni podpisywali się krzyżykami.

Ponadto przyznano wsi łąki, których rozdanie odbywało się przez losowanie.
Niemal wszędzie łąki gorsze przyznano osadom o lepszych gruntach i odwrotnie. Przy pomocy geometry granice gruntów utrwalono miedzami, słupami i kopczykami. Podobnie kopcami oznaczono po wycięciu lasu drogę.

Z dotychczasowych budowli i ogrodów wolno było korzystać jeszcze przez 3 lata. tj. do 20 maja 1862 r. W tym okresie musieli przenieść swoje budowle na nowo otrzymane miejsca.

Urządzenie tej wsi wchodziło w życie z dniem 20 maja 1859 r. Mieli także w tym roku dokonać siewów, zarówno ozimych, jak i jarych, co było warunkiem zwolnienia z pańszczyzny. Od tego czasu opłacać mieli czynsz i podatki wg instrukcji z 1841 r.

Wystawienie czy przeniesienie domu oraz ogrodzenia odbywały się na koszt własny włościan.
Dom – przypominano – należało stawiać frontem do ulicy.

Na koniec komisarz wręczał każdemu dowody nadania osady, oznaczonej odpowiednim numerem.”

 

Jak widać, pomimo iż Pogorzałe już od 1828 roku należało do rządu Królestwa Polskiego to dopiero po 30 latach, tj. 20 maja 1859 roku zniesiono z mieszkańców pańszczyznę.
Można się pokusić o stwierdzenie, że to od tego momentu mieszkańcy Pogorzałego stali się wolni.

 

Na poniższej mapie z 1858 roku zaznaczyłem 4 wyżej wymienione nowe osady (kowalską, karczemną i dwie strzeleckie) oraz kopalnię gliny.

 

Czy posiadacie jeszcze dowody nadania osady, które komisarz wręczał w 1858 roku?
Taki dokument mógłby wyglądać podobnie do poniższego ze wsi Huta.

Jeśli ktoś wyrazi chęć podzielenia się dowodem nadania osady ze wsi Pogorzałe to z największą przyjemnością umieszczę  tutaj taki dokument 🙂

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.